تاریخ دفاع: 1405/7/28
دانشجو

الهام صوفی

دانشکده / گروه آموزشی ادبیات و علوم انسانی | گروه ادبیات فارسی

کارکرد موضوعی- داستانی و زیباشناختی پرسش در خسرو و شیرین و لیلی و مجنون نظامی گنجوی

استاد راهنما فاطمه کلاهچیان

چکیده

   جمله پرسشی یکی از انواع جمله در دستور زبان است. برخی پرسش‌ها معنای مستقیم و اوّلیّه را القا می‌کنند و بعضی معنای بلاغی و ثانویّه دارند. پرسش بلاغی که از منظر دانش معانی بررسی می‌شود، پرسشی است که به قصد تاثیر بیشتر بر مخاطب طرح می‌شود و با رویه غیرمستقیم و ثانوی جمله ارتباط پیدا می‌کند. پرسش‌های بلاغی بر چهار گونه‌اند: تقریری، انکاری یا نفیی، امری و نهیی. این پرسش‌ها علاوه بر بیان غیرمستقیم امر و نهی و انکار و اقرار در جمله، عواطف گوناگونی را به مخاطب القا می‌کنند که باعث تقویّت جنبه بلاغی سخن می‌شوند. برخی از این عواطف عبارتند از: اندوه، شادی، یاس، امید، آرزو، حسرت، تحقیر، تفخیم، تمجید و ...؛ بنابراین غرض اصلی در پرسش بلاغی طلب پاسخ از مخاطب نیست و پاسخ آن در خودش است. این پرسش‌ها از گذشته تا امروز، در گفت‌وگوهای روزمرّه و در متون مختلف ادب فارسی، از جمله متون روایی، کارکردهای متنوّع فرمی-‌ ساختاری و محتوایی- موضوعی داشته‌اند؛ علاوه بر آن به درک عناصر گوناگون داستانی و انتقال موضوعات کلّی و جزئی مدد می‌رسانند و در کنار شگردهای بلاغی دیگر در بافت معنایی و ساختاری، به القاء ظرایف داستان‌ها کمک می‌کنند. پرسش‌های بلاغی که در علم معانی از شاخه‌های دانش بلاغت بررسی می‌شوند، ما را به مفاهیم ثانوی و عواطف متعدّدی که در ژرف‌ساخت آن‌ها وجود دارد هدایت می‌کنند؛ در این صورت درک بلاغی متن برای مخاطب بیشتر و بهتر می‌شود. با توجّه به این اهمّیّت، بررسی میزان و کیفیّت کاربرد پرسش‌های بلاغی در متون روایی، می‌تواند علاوه بر ایجاد ارتباط بهتر مخاطب با جنبه‌های موضوعی و معنایی پیدا و پنهان متن، در درک بهتر عناصر متنوّع داستانی و نیز دیگر شگردهای بلاغی که در ساختار پرسش تعبیه شده‌اند کمک کند. نظامی گنجوی، استاد بزرگ سخن و برترین داستان‌سرای کلاسیک، از شاعران توانای ادب فارسی است. وی نامور به حکیم نظامی است؛ به دلیل آگاهی و اشرافی که به تمام دانش‌های زمان خود مانند علوم ادبی، فقهی، فلسفی و... داشته است. او از سخن‌گویانی است که« مانند فردوسی و سعدی توانست با ایجاد یا تکمیل سبک و روش خاصّی توفیق یابد»(صفا،1384: 318). او به عنوان صاحب سبک و پیشوای داستان‌سرایی در ادبیات فارسی شناخته شد و روش خاصّی که در قرن ششم ابداع کرد، بعد از او مورد نظر بسیاری از شاعران و سرآمدان شعر فارسی قرار گرفته است. شاعرانی چون امیرخسرو دهلوی، وحشی بافقی، خواجو، عرفی، جامی و... در صدد تقلید از منظومه‌های او برآمدند و آثاری به آن سبک و سیاق سرودند. منظومه‌های نظامی در زمینه داستان‌سرایی عاشقانه جریان ساز و کم نظیر هستند.