پوریا اسمعیلی اسدآبادی

   بیستون از دیرباز یکی از شناخته‌شده‌ترین نواحی غرب ایران بوده است؛ ناحیه‌ای که هم به سبب قرار گرفتن بر سر راه‌های ارتباطی فلات ایران با میان‌رودان، و هم به دلیل برجای‌ماندن آثاری از ادوار گوناگون تاریخی، همواره چشم فرمانروایان، مورخان، جغرافی‌دانان و سیاحان را به خود جلب کرده است. با این همه، آنچه تاکنون درباره بیستون نوشته شده، بیشتر رنگ و بویی باستان‌شناختی و کتیبه‌شناختی داشته و توجه پژوهشگران عمدتاً معطوف به کتیبه و نقش‌برجسته داریوش بزرگ بوده است. حضور بیستون در سنت نوشتاری دوره اسلامی -در متون جغرافیای تاریخی و در سفرنامه‌ها- کمتر موضوع بررسی مستقل و انتقادی قرار گرفته و همین کاستی، انگیزه اصلی نگارش پژوهش حاضر بوده است؛ زیرا گردآوری و سنجش تطبیقی این داده‌های پراکنده، هم به شناخت جغرافیای تاریخی کرمانشاهان یاری می‌رساند و هم روزنه‌ای به سوی درک ذهنیت جامعه اسلامی در برابر میراث پیش از اسلام می‌گشاید. هدف این پژوهش، بررسی و نقد بازتاب بیستون در منابع جغرافیایی، تاریخی و سفرنامه‌ای دوره اسلامی و سنجش اعتبار این گزارش‌ها با شواهد تاریخی و باستان‌شناختی بوده است. پرسش اصلی این بود که بیستون در این متون چگونه و در چه قالبی بازتاب یافته است؛ و در کنار آن، پرسیده شد که جغرافی‌نگاران با چه رویکردی به این ناحیه پرداخته‌اند، میان روایت جغرافی‌دانان و سفرنامه‌نویسان چه تفاوت‌هایی هست، نگاه سیاحان در گذر زمان چگونه دگرگون شده، و آیا از خلال این متون می‌توان جایگاهی فرهنگی و نمادین برای بیستون بازشناخت. فرضیه اصلی پژوهش نیز بر این پیش‌فرض استوار بود که تصویر بیستون در این منابع، هم از نوع منبع و هدف نویسنده تاثیر پذیرفته و هم از زمینه فکری او و میزان وابستگی‌اش به مشاهده یا به نقل از پیشینیان، و این تصویر در طول دوره اسلامی ثابت نمانده است. پژوهش با روشی توصیفی-تحلیلی و بر پایه مطالعه کتابخانه‌ای صورت گرفته و منابعی چون آثار اصطخری، ابن‌حوقل، مقدسی، یاقوت حموی و حمدالله مستوفی در کنار تواریخ دوره ایلخانی تا صفوی و سفرنامه‌های سیاحان ایرانی و اروپایی، از سده‌های نخستین اسلامی تا پایان قاجار، بررسی شده‌اند. داده‌های به‌دست‌آمده بر حسب موضوعاتی چون موقعیت جغرافیایی، راه‌ها، آثار و ابنیه، و روایت‌های تاریخی طبقه‌بندی و سپس با روش تطبیقی و نقد تاریخی، در پرتو شواهد باستان‌شناختی، ارزیابی شده‌اند. یافته‌ها نشان داد که تصویر بیستون در طول دوره اسلامی ثابت نمانده است. در سده‌های نخستین، جغرافی‌نگارانی چون ابن‌رسته و ابن‌خرداذبه بیشتر به کارکرد اداری و ارتباطی این ناحیه توجه داشتند و کمتر به هویت باستانی آن می‌پرداختند؛ نکته‌ای که نخستین فرضیه پژوهش را تایید می‌کند. از سده چهارم هجری به بعد، خلط هویت بیستون با طاق‌بستان رفته‌رفته به باوری رایج در متون جغرافیایی بدل شد، در حالی که تواریخ دوره ایلخانی، تیموری و صفوی، بیستون را بیشتر در پیوند با کارکردهای شهری، نظامی یا شکارگاهی هر دوره روایت کردند؛ این تفاوت، فرضیه دوم پژوهش را -مبنی بر پیوند دقت گزارش‌ها با نوع منبع و شیوه دستیابی نویسنده به اطلاعات- تایید می‌کند. بررسی روایت‌های ادبی نیز آشکار ساخت که پیوند بیستون با داستان فرهاد و شیرین، بیش از آنکه ریشه در شناختی مستند داشته باشد، برخاسته از حافظه فرهنگی و سنت شفاهی است، و این خود فرضیه سوم را تایید می‌کند. سرانجام، مقایسه گزارش‌های سیاحان اروپایی -از برداشت‌های آمیخته به پیش‌داوری مذهبی تاورنیه تا مستندنگاری دقیق فلاندن- و نیز نوشته‌های رجال قاجار، نشان داد که پیشینه فکری، مذهبی و دانشی هر نویسنده در نحوه توصیف او از بیستون اثر گذاشته است؛ یافته‌ای که فرضیه چهارم را نیز تایید می‌کند. در پاسخ به پرسش اصلی پژوهش روشن شد که بیستون در متون این دوره هم‌زمان از سه دریچه دیده شده است: نخست به‌عنوان نقطه‌ای در شبکه راه‌های غرب ایران، دوم به‌عنوان صحنه‌ای برای رخدادهای سیاسی هر عصر، و سوم به‌عنوان عنصری در حافظه روایی و فرهنگی جامعه اسلامی. سیر این بازنمایی، از کلی‌گویی جغرافیایی و آمیختگی با افسانه در قرون میانه، به تردید و مشاهده دقیق‌تر در روزگار قاجار، و در نهایت به مستندنگاری علمی در آستانه سده بیستم رسیده است.

 از روزگاری که بشر به شکار و اهلی کردن حیوانات پرداخت، از محصولات و فرآورده­های آن­ها اعم از: لبنی وگوشتی استفاده نموده و از چرم آن نیز به عنوان پوشش و لباس، زیراندازها، رواندازها، ابزارها و یراق جنگی، در طول تاریخ ایران تا روزگار معاصر استفاده کرده است. در تاریخ معاصر به­ویژه از روزگار قاجار با گسترش ارتباطات جامعه ایرانی با جهان جدید چرم همچنان نقش مهمی در اقتصاد تجارت و تامین انواع مایحتاج چرمی و هنری جامعه ایرانی را داشته است. هر چند این صنعت در دوره قاجار، به صورت سنتی تداوم داشت و یکی از مهم­ترین محصولات صادراتی ایران بود که نقش مهمی در اقتصاد ایران داشته است. ولیکن اقتصاد دامداری و گسترش ارتباطات با جوامع غربی رشد وضرورت­ها واهمیت احیای صنعت چرم و هنر چرم سازی ایرانی را مورد توجه قرار داد.   در عصر پهلوی هم با توجه به سیاست­های دولت تلاش شد تا با ایجاد کارخانه­هایی در مناطقی که شرایط مساعدی برای تولید داشتند نیازهای بازار برطرف گردد. در این میان تولیدکنندگانی که از اواخر دوره قاجار در حوزه چرم فعالیت می­کردند مورد توجه واقع شدند، اما از همان ابتدا به سبب رویکردهای دولت پهلوی حاکمیت در تولید و واردات چرم با مشکلات فراوانی مواجه شدند. بنابراین، واردات گسترده چرم به سبب قراردادهایی که دولت با کشورهای خارجی داشت و نیز نفوذ بازرگانانی که چرم را به کشور وارد می­کردند باعث شد تا تولیدکنندگان داخلی با مشکلات جدیدی روبرو شوند. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی مبتنی بر اسناد منتشر نشده و منابع معتبر تاریخی قصد دارد تا با مطالعه دقیق این اسناد ابعاد گوناگون موضوع را تحلیل نماید. یافته­ها نشان می­دهد که، سیاست­ حکومت پهلوی اول در حوزه چرم تا حدودی برنامه ریزی شده و دقیق نبود زیرا دولتمردان قصد داشتند تا در مدت زمان اندکی بازار این محصول را به خودکفایی برسانند ولی در نهایت، قدرت واردکنندگان بانفوذ چرم و سوءمدیریت توان تولید و توزیع کارخانه­داران داخلی را به چالش کشید و پیامدهای منفی را برای  محصولات آنان به دنبال داشت.  

   تاریخ‌نگاری سنتی، ابعاد اقتصادی شخصیت حضرت خدیجه(س) را با وجود نقش بی‌بدیل ایشان در فراهم‌سازی زیرساخت‌های مادی دعوت اسلامی فروکاسته است. مسئله اصلی، تبیین چگونگی پیوند جایگاه تجاری ایشان با گذار اقتصادی مکه و نقش آن در تثبیت دعوت نبوی است. تحلیل ساختاری جایگاه نخستین حامی اقتصادی پیامبر(ص)، خلای جدی در تاریخ‌نگاری صدر اسلام محسوب است. هدف، واکاوی شاخصه‌های مدیریت تجاری حضرت خدیجه(س) در بستر گذار مکه از مناسبات قبیله‌ای به ساختارهای شهری و تبیین تاثیر شبکه اقتصادی ایشان بر پیشبرد دعوت توحیدی است. روش، توصیفی‌ـ‌تحلیلی با رویکرد تاریخی و مبتنی بر گردآوری کتابخانه‌ای از منابع اصیل چون الطبقات الکبری و السیره النبویه است. یافته‌ها نشان‌دهنده آن است که مکه در آستانه ظهور اسلام در گذار از اقتصاد بادیه‌نشینی به اقتصاد تجاری شهری بوده و این تحول، بستر کنشگری مستقل اقتصادی زنان را فراهم ساخته است. حضرت خدیجه(س) با بهره‌گیری از نهاد مضاربه و مدیریت غیرمتمرکز، پدیدآورنده شبکه‌ای از کارگزاران امین بوده و ثروت خویش را به زیرساخت تدارکاتی دعوت نبوی بدل ساخته است. نتیجه آنکه این حامی، استقلال پیامبر(ص) از شبکه‌های قدرت قریش را تامین کرده و موجب تاب‌آوری جامعه نوپای اسلامی در برابر فشارهایی چون محاصره شعب ابی‌طالب شده است. کلیدواژه: حضرت خدیجه(س)، اقتصاد مکه، تجارت عربستان پیش از اسلام، دعوت نبوی، تاریخ اجتماعی اسلام، شبکه‌های تجاری، قریش.

      اندیشه ایرانشهری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مولفه‌های هویت تاریخی و سیاسی ایران، همواره با مفهوم «سرزمین» و شیوه‌های مدیریت آن پیوندی بنیادین داشته است. این اندیشه، علی‌رغم تحولات سیاسی، تغییر دودمان‌های حاکم و دگرگونی‌های ساختاری در تاریخ ایران، در بستر زمان تداوم یافته و در دوره‌هایی خاص جلوه‌های برجسته ‌تر و متفاوت تری بنا بر زمانه خود پیدا کرده است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و روش مقایسه‌ای، به بررسی تطبیقی اندیشه ایرانشهری در دو دوره سلجوقیان و صفویان با تاکید بر مولفه سرزمین و مدیریت سرزمینی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در دوره سلجوقی، با وجود خاستگاه غیربومی حاکمان، بسیاری از مولفه‌های اندیشه سیاسی ایرانشهری از طریق نظام دیوان‌سالاری ایرانی و نقش دیوانسالارانی همچون خواجه نظام‌الملک بازتولید و تقویت شد. در این دوره، علی‌رغم استمرار پیوند با خلافت عباسی، روند استقلال عملی حکومت‌های ایرانی و شکل‌گیری ساختارهای سیاسی مبتنی بر سنت‌های ایرانی تقویت گردید و مفهوم ایران در منابع تاریخی و سیاسی حضوری نسبتاً پررنگ، هرچند بیشتر در قالبی فرهنگی و تمدنی، داشت. در مقابل، دولت صفوی با تاسیس حکومتی مستقل، تثبیت مرزهای سرزمینی و رسمیت‌ بخشی به تشیع دوازده‌امامی، زمینه بازتعریف پیوند میان سرزمین، مذهب و قدرت سیاسی را فراهم کرد و به مفهوم ایران هویتی منسجم‌تر و عینیت‌یافته‌ تر بخشید. بر اساس نتایج این پژوهش، اگرچه سلجوقیان و صفویان از نظر ساختار قدرت، مبانی مشروعیت و زمینه‌های ایدئولوژیک تفاوت‌های قابل توجهی دارند، اما هر دو در تداوم، بازتولید و بازتعریف اندیشه ایرانشهری و تاکید بر اهمیت مولفه سرزمین نقش اساسی ایفا کرده‌اند. در نهایت، این پژوهش نشان می‌دهد که مفهوم سرزمین در اندیشه ایرانشهری، به‌عنوان یکی از عناصر مرکزی آن، عامل مهمی در تداوم تاریخی و پیوستگی هویت سیاسی و فرهنگی ایران در دوره اسلامی بوده است.    واژگان کلیدی :اندیشه ایرانشهری، سرزمین، ایران، مدیریت سرزمینی، سلجوقیان، صفویان، هویت ایرانی  

 جلال الدین سیوطی، نسخ ، تفسیر الجلالین،تفسیر الدر المنثور، الاتقان

   این پژوهش به بررسی تطبیقی دیوان‌سالاران در نظام سیاسی و اجتماعی فاطمیان مصر و سلجوقیان ایران پرداخته است. هدف اصلی مطالعه، شناسایی مهم‌ترین وجوه تمایز و تشابه دیوان‌سالاران و تحلیل ویژگی‌ها و عملکردهای آنان در هر دو حکومت بوده است. با بررسی منابع تاریخی و مطالعات پیشین، مشاهده شد که دیوان‌سالاران فاطمیان مصر عمدتاً با مشروعیت مذهبی–ایدئولوژیک مرتبط بوده و جایگاهی کلیدی در تحکیم خلافت داشته‌اند. آنان نه تنها در اداره امور مالی، قضایی و اجرایی فعالیت کرده، بلکه به ترویج آموزه‌های اسماعیلی و حمایت از ساختارهای دینی و آموزشی پرداخته‌اند. پژوهش نشان داد که بسیاری از دیوان‌سالاران فاطمی از طبقات مختلف، شامل موالی، غلامان تربیت‌یافته و افراد غیرعرب، انتخاب شده و این امر موجب تقویت وفاداری به خلیفه و انسجام حکومت شده بود. در مقابل، دیوان‌سالاران سلجوقیان ایران بیشتر بر شایستگی فردی، تجربه اداری و توانایی‌های حرفه‌ای تاکید داشته‌اند. آنان با بهره‌گیری از ساختارهای سنتی دیوان‌سالاری ایرانی و تجربه‌های عباسی، توانستند نظامی منظم و خزانه‌ای کارآمد ایجاد کنند و نقش موثری در مدیریت مالی، دیوان‌ها و ارتباط میان قدرت نظامی و سیاسی ایفا نمایند. پژوهش نشان داد که دیوان‌سالاران سلجوقی به‌رغم برخورداری از نفوذ اداری، باید با نخبگان نظامی تعامل می‌کردند و این تعامل باعث کاهش تمرکز قدرت آنان نسبت به دیوان‌سالاران فاطمی شد. با این حال، آنان توانستند ثبات نسبی در ساختار دیوانی و مالی حکومت برقرار کنند و آموزش نخبگان اداری و سیاسی را سازماندهی نمایند. مطالعه نشان داد که مهم‌ترین وجوه تشابه دیوان‌سالاران در هر دو نظام، شامل جایگاه محوری آنان در اداره حکومت، تقسیم‌بندی تخصصی دیوان‌ها، تفکیک وظایف، و نقش آن‌ها به‌عنوان حلقه واسط میان قدرت سیاسی و جامعه بوده است. در هر دو حکومت، دیوان‌سالاران نه تنها ابزارهای اداری، بلکه اهرم‌هایی برای اعمال اقتدار مرکزی و مدیریت منابع قلمروهای گسترده به شمار می‌رفتند. علاوه بر آن، هر دو گروه در توسعه نهادهای آموزشی و فرهنگی، حمایت از علما و کاتبان، و تربیت نخبگان نقش برجسته‌ای ایفا کردند. با این حال، تفاوت‌های قابل توجهی نیز مشاهده شد. دیوان‌سالاران فاطمی از تنوع قومی و طبقاتی بیشتری برخوردار بودند و نظام اداری آن‌ها به شدت متمرکز و متکی بر وفاداری مذهبی بوده است، در حالی که دیوان‌سالاران سلجوقی عمدتاً از طبقات متوسط شهری و خانواده‌های ادیب و دبیر بودند و سیستم استخدام آنان مبتنی بر شایستگی و عملکرد فردی شکل گرفته بود. علاوه بر این، دیوان‌سالاران فاطمی در سیاست خارجی و نظامی نیز دخالت مستقیم داشته و نفوذ گسترده‌ای در تصمیم‌گیری‌های کلان حکومت داشته‌اند، اما دیوان‌سالاران سلجوقی بیشتر نقش هماهنگ‌کننده میان قدرت نظامی و ساختار دیوانی را بر عهده داشتند. این پژوهش نشان داد که دیوان‌سالاری در هر دو نظام، با وجود تفاوت‌های ایدئولوژیک و اجتماعی، عامل اصلی پایداری و انسجام حکومت بوده و به تثبیت قدرت مرکزی و توسعه نهادهای اداری، آموزشی و فرهنگی کمک کرده است. مطالعه تطبیقی نشان داد که درک ساختار و عملکرد دیوان‌سالاران، کلید فهم تحولات سیاسی و اجتماعی در جوامع اسلامی قرون میانه بوده و نقش آنان در استقرار نظم و تداوم حکومت‌ها بسیار اساسی بوده است.    واژگان کلیدی: دیوان‌سالاری، فاطمیان، سلجوقیان، نظام سیاسی، نظام اجتماعی

   شاید بتوان تعبیر مقام معظم رهبری از موقعیت و جایگاه تاریخی استان کرمانشاه را یکی از مهمترین تعابیر و القابی دانست که در طول حیات اجتماعی این استان در مورد آن به کار رفته است، ایشان در سال 1390 و در جریان سفر به استان کرمانشاه از این استان به عنوان چهره زیبا و سینه ستبر ایران اسلامی یاد کردند. بدون تردید این تعبیر از یک سو ناشی از جایگاه راهبردی استان در جغرافیایی تاریخی ایران و از سوی دیگر به واسطه اهمیت آن به عنوان دروازه ورود به بین النهرین و حتی حوزه دریای مدیترانه است. مردم کرمانشاه در طول تاریخ به عنوان حافظان و نگهبانان مرزهای غربی ایران نقش مهمی در مقابله با تهاجمات بیگانگان و حفظ امنیت سرزمینی کشور داشته اند. شاید آخرین مورد آن را دوران هشت ساله دفاع مقدس دانست. در جریان تهاجم حزب بعث عراق به ایران، شهرستان های مرزی استان کرمانشاه جزو اولین مناطقی بودند که مورد هجوم نیروهای حزب بعث قرار گرفتند. شهرهای قصرشیرین، گیلانغرب و سرپل ذهاب، از جمله شهرهایی بودند که در همان روزهای آغازین جنگ به صورت مستقیم با نیروهای عراقی درگیر شدند. از آن روز یعنی 31 شهریورماه سال 1359 تا 29 تیرماه سال 1367 استان کرمانشاه به عنوان یکی از کانون های دفاع مقدس علاوه بر نقش آفرینی موثر در دفاع از مرزهای کشور، نقش مهمی در پذیرایی از رزمندگانی داشت که از اقصی نقاط کشور به منظور مقابله با ارتش حزب بعث وارد این استان می شدند. به همین دلیل امروزه استان کرمانشاه در هر گوشه از خود آثار ارزشمندی از آن دوره را به یادگار دارد. بدون تردید توجه به این آثار و آموزه های فرهنگی دفاع مقدس، مولفه ی محوری در استمرارحیات انقلاب اسلامی است که باید حفظ و بازتولید شود و به نسلهای بعد انتقال یابد،   این موضوع می تواند مبنای ارتقاء قدرت ملی، بازدارندگی ملی، پایداری ملی، توسعه، بالندگی و از همه مهمتر تجهیز و طی نمودن نقشه راه بلند مدت انقلاب اسلامی باشد. در این میان تجربه برگزاری اردوهای راهیان نور و توجه به یادمان های دفاع مقدس یکی از مهمترین را ههای بزرگداشت، حفظ و نشر ارز شهای آن دوران است که امروزه مناطق عملیاتی جنوب و غرب کشور هر ساله میزبان هزاران نفر از زائران این یادمان ها می باشد. یادمان ها یی که در قالب کالبدهای مختلف و به شیو ه های گوناگون، حماسه هشت سال پایداری را بازگو می کنند. اما سئوال اساسی و مهم این پژوهش آن است که، کرمانشاه علیرغم برخورداری از این پیشینه تاریخی و وجود دهها مورد از یادمان های دفاع مقدس، در برگزاری اردوههای راهیان نور از چه جایگاهی برخوردار است و راههای توسعه ظرفیت راهیان نور در این استان چیست؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که علیرغم برخورداری کرمانشاه از ظرفیت های فراوان دفاع مقدس و وجود یادمان های مختلف، هنوز آن چنان که باید اقدامات موثری در جهت معرفی این ظرفیت ها به مردم ایران و علاقه مندان به حوزه دفاع مقدس صورت نگرفته است. به گونه ای که میزان توجه کاروان های راهیان نور به این استان در مقایسه با بازدید آنان از مناطق عملیاتی جنوب کشور از آمار قابل توجهی برخوردار نیست. از این رو پژوهش حاضر به دنبال آن است تا با استفاده از روش مطالعات تاریخی در کنار بهره گیری از روش کیفی همچون بازدید میدانی، تهیه پرسش نامه و مصاحبه و ...، عوامل موثر بر توسعه ظرفیت راهیان نور در استان کرمانشاه با اولویت راهکارهای فرهنگی و معنوی و با تکیه بر یادمان بازی دراز، مورد بررسی و واکاوی قرار دهد. واژگان کلیدی:

   این پژوهش به تحلیل و تبیین نقش و جایگاه یعقوب بن کلس در ساختار اداری دولت فاطمی در مصر می‌پردازد و می‌کوشد ابعاد مختلف مشارکت او در ارتقای دیوانسالاری و سازمان‌دهی نهادهای حکومتی، آموزشی و تبلیغی را روشن سازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که چگونه ابن کلس توانست با اصلاح و بازآرایی ساختار دیوانی و بهره‌گیری از نهادهای آموزشی–مذهبی، به تثبیت قدرت سیاسی و تقویت مشروعیت فاطمیان کمک کند. روش پژوهش بر پایه شیوه توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعه انتقادی منابع دست اول تاریخی؛ از جمله آثار مقریزی، ابن خلکان، ذهبی و ابن اثیر، و نیز پژوهش‌های معاصر سامان یافته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که دوره فاطمیان شاهد شکل‌گیری یکی از منظم‌ترین نظام‌های دیوانی در جهان اسلام بود؛ نظامی که با دیوان‌هایی همچون دیوان خزانه‌داری، دیوان رسائل و دیوان جیش، ساختار اقتصادی، اداری و نظامی حکومت را سامان می‌داد. یعقوب بن کلس به‌عنوان وزیر برجسته فاطمی، نقش تعیین‌کننده‌ای در بازسازی این ساختارها داشت. او با ایجاد سازوکارهای نوین مالی، بهبود جریان اسناد، تنظیم دقیق وظایف دیوان‌ها و افزایش قابلیت نظارت، ساختار دیوانسالاری را کارآمدتر و منسجم‌تر کرد. افزون بر این، ابن کلس با حمایت مالی و نهادی از جامع الازهر و تبدیل آن به مرکز آموزش فقه و عقاید اسماعیلی، توانست سیاست مذهبی فاطمیان را با نظام اداری پیوند زند و دعوت اسماعیلی را در قالب یک نهاد رسمی سازمان‌دهی کند. تحلیل کلی پژوهش نشان می‌دهد که موفقیت دولت فاطمی در تثبیت قدرت در مصر، بیش از آنکه نتیجه صرف اقتدار سیاسی یا نظامی باشد، متکی بر مدیریت اداری و ابتکارات ساختاری ابن کلس بوده است. واژگان کلیدی:

در دوره ساسانیان، ایران شاهد پادشاهی با شالوده ملی بود که موجب استحکام حکومت می‌شد، اما در عین حال موجب ایجاد ساختاری استبدادی در مقابل جنبه‌های دموکراتیک حکومت‌های گذشته شد. در اواخر این دوره، امپراتوری ساسانی با بحران‌های اقتصادی و اجتماعی شدید مواجه بود. جنگ‌های پیوسته، هزینه‌های سنگین نظامی و مشکلات مالی فشار زیادی بر اقتصاد وارد کرده بود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی اوضاع اقتصادی ساسانیان و تاثیر آن بر ورود اسلام به ایران از زمان شیرویه تا یزگرد سوم پرداخته است. نظام مالیاتی ساسانیان که به افزایش درآمد دولت کمک می‌کرد، به دلیل فشارهای زیاد بر کشاورزان و فساد ماموران مالیاتی موجب نارضایتی‌های گسترده‌ای شد. این شرایط اقتصادی نامساعد و ضعف دولت در مدیریت بحران‌ها، زمینه‌ساز اعتراضات اجتماعی و نارضایتی مردم شد. ورود اسلام به ایران تحولات عمیقی در نظام اقتصادی ایجاد کرد. با کاهش قدرت اشراف و تمرکززدایی از مدیریت اقتصادی، نهادهای محلی و دینی نقش پررنگ‌تری در اقتصاد ایفا کردند و فرصت‌های جدیدی برای کشاورزان و تولیدکنندگان کوچک فراهم شد. در نتیجه، ساختار اقتصادی و اجتماعی ایران پس از ورود اسلام از نابرابری‌های دوره ساسانی فاصله گرفت. همچنین در زمینه تجارت، ورود اسلام موجب گسترش روابط تجاری آزادتر و عادلانه‌تر شد که به رشد تجارت بین‌المللی و افزایش تعاملات اقتصادی ایران با دیگر مناطق کمک کرد. نظام قشربندی ساسانی که بر مبنای نژاد و موقعیت اجتماعی بود، تحرک اجتماعی را محدود می‌کرد و موجب ظهور نهضت‌های اعتراضی مانند مانی و مزدک شد. این جنبش‌ها اگرچه تغییرات محدودی در نظام ساسانی ایجاد کردند، اما تحولات عمیق‌تری تنها با ورود اسلام و تغییر ساختار اجتماعی و اقتصادی ممکن شد. اسلام با اصول عدالت‌محور خود توانست نابرابری‌ها را کاهش دهد و پایه‌های جامعه‌ای با ساختار اقتصادی و اجتماعی انعطاف‌پذیرتر را فراهم کند. 

  نمد یکی

         چکیده کاغذ یکی از مهمترین دستاورد های بشریت است که نقش بزرگ و زیربنایی در شکل گیری تمدن بشری و از جمله تمدن اسلامی داشته است . کاغذ در کنار قلم به عنوان یکی از ارکان اصلی   نگارش   از اهمیت اساسی برخوردار بوده است، در   بینش اسلامی و قرآن کریم اهمیت بی پایان به علم و کتابت   و لوح و قلم   داده شده است. در آیات سوره علق به جایگاه ویژه‌ای نگارش و خواندن اشاره شده است، زیرا عامل کرامت انسانی است .   خداوند متعال در سوره مجادله می‌فرماید ( یرفع الله الذین آمنوا منکم والذین اتوا العلم درجات) و پیامبر می فرماید (قیدوا العلم بالکتابه)، به این ترتیب آیین اسلام مسلمانان را با کتابت و تعلیم مانوس کرد. بنابراین نوشتن قرآن و نوشتن حدیث و توجه به علوم و فنون باعث شد کاغذ جایگاه ویژه‌ای در تاریخ تمدن اسلامی پیدا کند، قبل از صنعت کاغذ ازموادی مختلف   ،( گل، سنگ، پارشمن، پاپیروس ، چوب، برگ درختان ، استخوان کتف شتر) استفاده می شده است. پس از اینکه مسلمانان به روش ساخت کاغذ دست یافتد، این امر باعث گسترش نوشتن   ، تکامل علوم و بیداری اندیشه ها   شد و سهم   مهمی در تمدن و افکار بشریت ایجاد کرد و منجر به   پیشرفت کتابت، ترجمه، شکوفایی ادبی و فرهنگی   در تمدن اسلامی شد . صنعت کاغذ تاثیر بسیار بزرگ   در همه جنبه‌های   اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی جامعه مسلمانان بر جای گذاشت   باعث پیدایش حرفه هایی همچون صحافی ، نسخه برداری، کتابت، مرکب سازی و خطاطی شد. وراقان   که کارشون   کاغذ فروشی ، کاغذ سازی و نویسندگی بود، جایگاه ویژه‌ای در جامعه اسلامی داشتند   و فروشگاه‌های وراقان   تبدیل به مجالس علمی شدند. با توجه   به چنین اهمیت سوال اساسی این است که کاغذ و صنعت کاغذسازی در تمدن اسلامی چگونه پدید آمد ، و چه تاثیری در شکل گیری تمدن ، فرهنگ   و علوم اسلامی داشته است. در حالیکه   کاغذ نقش اساسی درشکل‌گیری   و شکوفایی تمدن اسلامی دارد اما تاکنون درباره کاغذ و آثار و نقش ان در شکوفایی علوم وتمدن اسلامی پژوهش مستقل و قابل توجه ای درباره کاغذ و صنعت کاغذسازی وآثار آن در گسترش علوم و فنون در تمدن اسلامی صورت نگرفته است.   ما دنبال این هستم که اهمیت کاغذ و صنعت کاغذسازی نقش و اثرگذاری آن را در تولید و توسعه علوم ،دانش و فنون مختلف را در فرهنگ و تمدن اسلامی بررسی نموده و سرگذشت کاغذ را با تاکید بر عصر عباسیان مورد بحث و بررسی قرار دهیم   .         کلیدواژگان : تمدن اسلامی ،علوم، عباسیان ،کاغذ، صنعت کاغذسازی

      جنگ جهانی دوم در شهریور 1318 خورشیدی ( سپتامبر 1939 م ) با حمله برق‌آسای آلمان به لهستان آغاز گردید وکشورهای زیادی خواسته و ناخواسته   درگیر آن شدند. کشور ایران از همان ابتدا به شکل رسمی چندین بار بی‌طرفی خود را در این جنگ اعلام کرد اما   در ادامه این جنگ، متفقین‌که استفاده ازموقعیت ایران را برای پیشبرد اهداف خود درجنگ ضروری می‌دانستند به بهانه حضور مستشاران آلمانی در‌کشور و عدم اخراج آنها از سوی رضاشاه   و همچنین گرایش و جانبداری رضاشاه از آلمان، در سوم شهریور 1320 خورشیدی   وارد ایران شدند وکشور را اشغال کردند در این عملیات، شوروی از شمال کشور وارد شد و انگلیسی‌ها از جنوب، کشور را به اشغال خود درآوردند. استان خوزستان اولین و یکی ازمهمترین مناطقی بود که در شهریور 1320 به اشغال انگلیسی‌ها درآمد، استانی که در جنوب غربی کشور ایران و همجوار   با خلیج فارس و کشور عراق قرار دارد. خوزستان به خاطر نفتش شاهرگ حیاتی انگلیسی‌ها بود که اگر آن را از دست می‌داد با مشکلاتی زیادی روبه‌رو می‌شد. بخش زیادی از سوخت نیروهای متفقین از پالایشگاه آبادان تامین می‌شد و به دلیل ناامنی دریاها   به علت حضور زیردریایی‌های آلمان، تامین سوخت از جاهای دیگر تقریباُ غیرممکن بود و اگر نفت خوزستان از دست می‌رفت ادامه جنگ برای آنها سخت می‌شد. خوزستان نزدیک‌ترین راه را از سواحل خوزستان به مرزهای شوروی داشت. امکانات حمل و نقل آن‌جا بهتر از مناطق دیگر بود کشتی‌های متفقین‌ در بنادر آن‌جا مانند بندر خرمشهر و بندر شاهپور پهلو می‌گرفتند و کالاهای خود را تخلیه می‌کردند. از ویژگی‌های این بنادر وصل بودن   آن‌ها   به شبکه سراسری راه‌آهن بود که امر انتقال کالا و تجهیزات به شوروی را تسهیل می‌کرد. اشغال خوزستان توسط متفقین پیامدهای ناگوار و تلخی را به دنبال داشت‌که تا سال‌ها اثرات این پیامدها بر این منطقه باقی ماند. با حضور اشغال‌گران ثبات این‌منطقه از بین رفت و شرایط برای جولان اشرار و فتنه جویان فراهم شد. حضور پرشمار متفقین در خوزستان و قاچاق گندم به عراق، قحطی را در این استان تشدید کرد و فقر وفلاکت شدیدی بر مردم خوزستان وارد کرد. در‌این پژوهش سعی‌کرده‌ایم دلایل اهمیت خوزستان برای متفقین و چگونگی اشغال این‌منطقه توسط انگیسی‌ها، و پیامدها و تحولات سیاسی‌، اجتماعی‌که طی مدت زمانی‌که نیروهای انگلیسی در‌خوزستان حضور داشتند را مورد بررسی قرار دهیم. کلیدواژه‌ها: جنگ جهانی دوم، خوزستان، متفقین، انگلیسی‌ها         

   خلافت فاطمیان (297 ه. ق تا 567 ه. ق) توسط عبدالله المهدی در مغرب تاسیس شد. خلفای فاطمی آغازگر نهضت علمی در مصر و شام با تکیه بر اندیشه های شیعی اسماعیلیه بودند و ایوبیان نیز با رویکردی متفاوت و تکیه بر مذهب اهل سنت این نهضت را ادامه دادند. خلفای فاطمی توجه فراوانی به علم ودانش داشتند و مراکز علمی مهمی نظیر دارالحکمه و دارالعلم را بنا نهادند و به گسترش عقاید اسماعیلی از طریق مدارس، دانشگاهها و کتابخانه ها پرداختند و از علما و دانشمندان در علوم مختلف دعوت به عمل آوردند. با به قدرت رسیدن ایوبیان در مصر (567 ه. ق- 648 ه. ق) از طریق تاسیس نهادهای آموزشی و استفاده از نخبگان سنی گرا با دستاوردهای علمی، فرهنگی و اجتماعی تلاش برای زدودن آثار مذهب اسماعیلی آغاز شد. صلاح الدین ایوبی خود را مدافع اهل سنت می دانست و از تجربیات سلجوقیان و زنگیان در ایجاد نهادهای آموزشی استفاده نمود.

کتاب رجال کشی، نوشته محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشی، از کتاب­های رجالی نخستین شیعه است که شناخت منابع آن همواره با ابهاماتی همراه است. در پایان نامه حاضر، اساتید بی واسطه و گاه با واسطه کشی بررسی می­شوند. به همین منظور سلسله اسنادی که کشی در کتاب «الرجال» خود بیان نموده، مورد بررسی قرار گرفته است تا اساتید حدیثی و الگوهای سندی کشی، شناخته و رسم شوند. تحقیق حاضر، درباره اساتید کشی به زندگی شخصی استادان از جهت میزان وثاقت و ضعف، تعداد روایات هر یک در الرجال کشی و میزان احادیث آن­ها در دیگر کتب حدیثی پرداخته شده است. بر اساس زندگینامه کشی، به دست آمد که کشی از اساتید مناطق خاصی مانند قم، کوفه و منطقه خود، ماوراء النهر، بیشتر استماع حدیث داشته و چون از افراد خاصی سماع حدیث داشته است؛ پس به نظر می‌رسد الگوی خاصی در سندهای این کتاب جاری باشد. بنابراین الگوهای ده استاد پر نقل در کشی رسم شد و موارد افتادگی، تحریف یا تصحیف اسامی مشخص شد. این تحقیق، با روش توصیفی- تحلیلی و با مراجعه به کتب مختلف رجالی، حدیثی و تاریخی و همچنین بهرمندی از نرم افزارهای مکتبه اهل البیت، جامع الاحادیث و مکتبه الشامله به انجام رسیده است.

تحولات و وقایع تاریخ صدر اسلام در جزیره العرب و سپس مناطق مفتوحه اسلامی منبعث و متاثر از شخصیت ها ی اثر گذار این دوران می باشد.هریک از صحابه و رجال مطرح در قبل از اسلام دارای خاستگاه اجتماعی و قبیله ای خاصی بودندکه بر رفتار و کنش اسلامی آنان در عصر اسلامی اثر گذار بوده است.پس از توفق اسلام ،این افراد که بنا بر انگیزه های مختلف به اسلام گرویده بودند در مناصب مختلف به کار گرفته شدند.عملکرد کارگزاران مسلمان در حوادث و بزنگاه های مهم همواره با چالش های گوناگونی رو به رو بود .زیرا دربسیاری از موارد رفتار و اعمال این افراد آمیزه ای متناقض از آموزه ها و الگوهای اسلامی و سنت ها و خلقیات عرب پیش از اسلام بود .یکی از کارگزاران مسلمان که در حوادث گوناگون صدر اسلام در دوره خلفا و دوره ی اموی صاحب منصب و اثر گذار بود،ربیع الحارثی است.عمده ی فعالیت و تکاپوی وی دروقایع و جریانات منجر به فتح سرزمین های ایران بود .رفتار و عملکرد ربیع در جریان فتوح اسلامی در ایران و بویژه منطقه ی سیستان دارای فراز و نشیب فراوانی بود.در پژوهش حاضر با تکیه بر روش توصیفی _تحلیلی در پی واکاوی عمیق عملکرد این شخصیت در حوادث و تحولات سیاسی نظامی و اجتماعی ایران در قرن نخست خواهیم بود. کلید واژه:تاریخ اسلام و ایران،ربیع الحارثی،عملکرد سیاسی و نظامی،سیستان،خراسان   

      تاسیس حکومت آل‌بویه یکی از مهمترین وقایع سیاسی برای جهان اسلام و ایران می‌باشد چون برای اولین بار خلافت عباسی تحت نظارت آنها قرار گرفت. ورود آل‌بویه پیامدها و تاثیرات مهمی در جهان اسلام آنروز داشت. دو تمایز مهم آل‌بویه با خلفای عباسی در ایرانی بودن و نیز شیعه بودن حاکمان آل‌بویه بود. از این لحاظ سیاستهای فرهنگی مذهبی و نیز تغیر و تحولات اجتماعی زیادی رخ داد. قدرتمندترین امیر بویهی، عضدالدوله بود و او در آن روزگار مهمترین قدرت جهان اسلام   نیز محسوب   می‌شد چون در کنار حاکمیت خویش ، خلیفه عباسی نیز دربرابر وی کمترین میدانی برای عمل و اقدام سیاسی نداشت.با چنین زمینه و بستری این مسئله برای نگارنده پیش آمد که اندیشه‌های ایرانی‌گرائی عضدالدوله از کجا نشات گرفته است؟ بازتاب این اندیشه ها در حکومت داری او چگونه بود؟ دستگاه خلافت عباسی به چه صورت به اقدامات ایرانی‌گرائی عضدالدوله واکنش داد؟ حاکمان همسایه در برابر شاهنشاهی عضدالدوله به چه نحو برخورد داشتند؟    بنظر می‌رسد اندیشه‌های ایرانی‌گرائی عضدالدوله ریشه در خاستگاه دیلمی وی و نیز دوران حضورش در شیراز دارد. با توجه به اینکه عضدالدوله مولفه های مهم یک حاکم قدرتمند را داشت،با انجام اقداماتی همچون احیا عنوان شاهنشاه، تاج گذاری، آیین پادشاهی، گسترش قلمروهای سیاسی (در حد یک امپراتوری) ، تلاش برای تسلط بر ابعاد معنوی خلافت، حمایت از عالمان و دانشمندان علوم مختلف در دوران حکومت خویش سعی کرد در قامت یک شاهنشاه   و با مشخصه‌های در ارتباط با یک شاهنشاه ایرانی حکومت کند. وی برای این کار اقداماتی همچون رساندن   نسب آل‌بویه به بهرام گور ، ضرب سکه با علائم و تصاویر دوره ایران باستان و استمرار بخشیدن به آداب   و رسوم ساسانی گرایشات خود به ایران باستان را نشان داد. با توجه به چیرگی کامل پادشاهان آل‌بویه بر دستگاه خلافت، خلفا با وجود مخالفت توانایی مقابله و یا قدرت ممانعت از اجرای سیاست‌های آل‌بویه را نداشتند. حکومت مقتدرانه عضدالدوله باعث شد که به عنوان یک شاه مقتدر مورد احترام حاکمان همسایه و پیرامونش باشد. کلمات کلیدی:

جغرافیای دینی و مذهبی شمال عراق و اقلیم کردستان و غرب ایران به مانند دیگر مناطق سرزمین عراق در طول تاریخ همواره سکونتگاه پیروان ادیان و مذاهب گوناگون بوده است. هرچند اکثریتِ بافت اجتماعی و قومی این ناحیه از روزگاران باستان زیستگاه کُردها بوده ولی در میان کُردان ادیان و مذاهب مختلفی رواج داشته است. یکی از اقلیت­های تاثیر گذار در اقلیم کردستان عراق، پیروان دین یهودیت بوده که در اعصار مختلف حضور چشمگیری در مراودات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی با مردمان کُرد و هم چنین با یهودیان غرب ایران داشته اند. آخرین مرحله حضور یهودیان در شمال عراق از عصر تشکیل کشور عراق در سال1921 تا 2003 میلادی است که اهمیت زیادی دارد. اینکه جوامع یهودی   در این دوره از لحاظ اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در چه شرایطی زیست داشته و در این حوزه ها   با کُردها و سایر ادیان و مذاهب، بخصوص اکثریت مسلمان چه تعاملات و مراوداتی داشته اند، مسائل مهمی هستند که در این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی مورد بررسی و تبیین قرار خواهند گرفت. کلید واژه ها: عراق، یهودیان، حیات اقتصاد، فرهنگ و اجتماعی، غرب ایران.      

پژوهش حاضر در پی بررسی و تحلیل شیوه های نظامی و رموز جنگی ممالیک مصر در مقابله با هجوم مغولان و ایلخانان است. ماهیت و چگونگی روابط ایلخانان با ممالیک از مسائل مهم و سرنوشت ساز در سیاست داخلی و خارجی آن ها است. ناتوانی نظامی ایلخانان مغول (به سبب مرگ خان مغول، تدارک نامناسب، کمبود نفرات و اختلافات نظر میان فرماندهان مغولی) در نبرد عین جالوت (658ق) در تقابل با ممالیک، در فضا و عرصه سیاست داخلی آنان، پیامدها و تبعاتی داشت که در این پایان نامه به آن در قالب شیوه های نظامی، تدافعی و تهاجمی به تفصیل پرداخته میشود.   نوشتار حاضر، ضمن بررسی عوامل بازدارنده زمینه ها و چگونگی این دگرگونی تاکتیکی را با دقت مورد کنکاش قرار می دهد. نتیجه تحقیق این است که در پرتو شرایط ساختار نظامی منسجم حکومت ممالیک و نیز   با بهره گیری از شیوه های گوناگون جنگی و در پیش گرفتن سیاست مقاومت سرسختانه و جنگ های نامنظم در مواجهه با تهاجم مغولان، ممالیک در اغلب نبردها پیروز شدند و توانستند پیشروی مغولان را به سوی شام و مصر سد کنند.    کلیدواژه­ها: شیوه نظامی، تدافعی و تهاجمی، ممالیک، مصر، ارباب – رعیتی، ایلخانان