خسرو زال پور

   مکان در متون روایی نه‌تنها به‌عنوان بستری برای وقوع حوادث عمل می‌کند، بلکه عاملی فعال در شکل‌دهی معنا و تجربه خواننده نیز محسوب می‌شود. در روایت‌های مدرن و معاصر، مکان از حالت صرفاً عینی و جغرافیایی خود فراتر رفته و به نشانه‌ای ذهنی، فرهنگی و حتی عرفانی تبدیل می‌شود که با شخصیت، احساسات و تحول درونی قهرمان پیوند می‌خورد. پژوهش حاضر با تکیه بر رویکرد نشانه - معناشناسانه، به بررسی نوع‌شناسی مکان در رمان «موت صغیر» اثر محمدحسن علوان می‌پردازد؛ رمانی که با زبان نمادین و شاعرانه، زندگی و سلوک عرفانی محی‌الدین ابن عربی را بازنمایی می‌کند و نقش مکان را در تجربه روحانی و معنوی شخصیت اصلی برجسته می‌سازد. روش پژوهش، توصیفی – تحلیلی و مبتنی بر خوانش دقیق متن است و داده‌ها از متن رمان استخراج و در قالب گونه‌های معنایی مختلف مکان (از جمله روایی، پدیداری، گردبادی و استعلایی) تحلیل شده‌اند. علاوه بر این، پژوهش حاضر اهمیت بررسی مکان را از منظر نشانه‌شناختی درک کرده و نشان می‌دهد که نوع‌آوری مکان‌ها (واقعی، ذهنی، نمادین و استعلایی) چگونه می‌تواند خوانش چندلایه از متن و فهم روند تحول شخصیت را ممکن سازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در رمان «موت صغیر»، مکان فراتر از یک فضای جغرافیایی صرف عمل کرده و به ابزاری نشانه‌ای برای بازنمایی تحول روحی، سیر عرفانی و دوگانگی‌های درونی شخصیت ابن‌عربی تبدیل می‌شود. مکان‌های جغرافیایی، مانند اندلس، مکه و دمشق، هر یک مرحله‌ای از گذار شخصیت از جهان محسوس به جهان معنا را نمادین می‌کنند و با تحولات روانی او هم‌زمان پیش می‌روند. همچنین، مکان‌ها با عناصر نشانه‌ای دیگر، از جمله رنگ و صدا، پیوند معنایی یافته و حالات درونی شخصیت را بازتاب می‌دهند؛ رنگ‌های سفید در مکان‌های مقدس نماد طهارت و فنا، و رنگ‌های تیره در فضاهای شهری و محدود نشان‌دهنده اسارت عقل و ماده‌اند، در حالی که صدا و سکوت با فضا ترکیب شده و تجربه روحانی را تقویت می‌کنند. به علاوه، استفاده از تقابل‌های مکانی مانند شهر/بیابان، روشنایی/تاریکی و بالا/پایین، دوگانگی‌های وجودی رمان، از جمله عقل و عشق، دنیا و آخرت را عینیت می‌بخشد و مکان استعلایی نقطه‌ی همگرایی این دوگانگی‌ها و تجربه «موت صغیر» شخصیت را نشان می‌دهد. بدین ترتیب، مکان در این رمان نه تنها ظرف روایت، بلکه زبانی چندلایه برای بیان تحول روحی و معنایی شخصیت و پیوند میان فضای فیزیکی و تجربه عرفانی است.

   هدف: این پژوهش با هدف تحلیل جامعه‌شناختی رمان «فرنگیس» اثر مهناز فتاحی، بر اساس نظریّه ساخت‌گرایی تکوینی لوسین گلدمن انجام شده است. در این تحقیق تلاش شده تا بازتاب مسائل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی جامعه ایران در دوران جنگ تحمیلی و پس از آن دراین اثر بررسی شود. همچنین بررسی شده که چگونه این رمان با ایجاد ارتباط میان ساختارهای اجتماعی و عناصر ادبی، نقش موثری در انتقال آگاهی جمعی و تداوم ارزش‌های دفاع مقدس ایفا می‌کند. روش‌شناسی تحقیق: پژوهش حاضر به شیوه توصیفی- تحلیلی صورت‌گرفته است. با استفاده از نظریّه ساخت‌گرایی‌تکوینی، محتوای رمان از منظر ارتباط میان ساختار اجتماعی و سبک ادبی آن تحلیل شده است. منابع مرتبط و مطالعات پیشین نیز برای تقویت تحلیل مورد بررسی قرار گرفته‌اند.   یافته‌ها: نتایج تحقیق نشان می‌دهدکه سبک رئالیسم انتقادی دراین اثر به‌خوبی توانسته است مصائب و دغدغه‌های مردم جنگ‌زده ایران را به تصویر بکشد. نویسنده با پرداختن به موضوعات خانواده، فرهنگ، سیاست و اقتصاد، توانسته نمایی واقعی از شرایط اجتماعی آن دوران ارائه دهد و برنقش مقاومت و رشادت مردم تاکید کند. همچنین تحلیل نشان می‌دهدکه این اثر با خلق جامعه‌ای آرمانی‌تر از واقعیت، دیدگاه‌های اصلاحی را به خوانندگان منتقل کرده و با تاکید بر نقش مردم در تحوّل جمعی را ارتقا داده است. نتیجه‌گیری: بررسی جامعه‌شناختی رمان «فرنگیس» نشان می‌دهد که این اثر نه‌تنها روایت‌گر تاریخ جنگ تحمیلی و مصائب مردم ایران، به‌ویژه جنگ‌زدگان گیلانغرب است، بلکه بستری برای انتقال آگاهی جمعی و حفظ آرمان‌های دفاع‌مقدس فراهم می‌کند. نویسنده با بهره‌گیری از سبک رئالیسم انتقادی، توانسته است مقاومت، رشادت و شرایط دشوار اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را به‌طور ملموس و واقع‌گرایانه به تصویر بکشد. بر اساس نظریه ساخت‌گرایی تکوینی لوسین گلدمن، این اثر با خلق جامعه‌ای زیباتر از واقعیت، تحولات اصلاحی را به خوانندگان منتقل کرده و توانسته مخاطبان را در فهم تاثیرات جنگ بر جامعه، آگاه‌تر سازد. در نهایت، «فرنگیس» را می‌توان نه‌تنها یک روایت مستند از تاریخ جنگ، بلکه سندی اجتماعی،‌ ادبی دانست‌که نقش مهمی در بازتاب مسائل اجتماعی و تداوم ارزش‌های مقاومت ایفا می‌کند. واژگان کلیدی: جامعه‌شناسی ادبیات،گلدمن، ساختارگرایی، مهناز فتاحی، رمان فرنگیس.       هدف: این پژوهش با هدف تحلیل جامعه‌شناختی رمان «فرنگیس» اثر مهناز فتاحی، بر اساس نظریّه ساخت‌گرایی تکوینی لوسین گلدمن انجام شده است. در این تحقیق تلاش شده تا بازتاب مسائل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی جامعه ایران در دوران جنگ تحمیلی و پس از آن دراین اثر بررسی شود. همچنین بررسی شده که چگونه این رمان با ایجاد ارتباط میان ساختارهای اجتماعی و عناصر ادبی، نقش موثری در انتقال آگاهی جمعی و تداوم ارزش‌های دفاع مقدس ایفا می‌کند. روش‌شناسی تحقیق: پژوهش حاضر به شیوه توصیفی- تحلیلی صورت‌گرفته است. با استفاده از نظریّه ساخت‌گرایی‌تکوینی، محتوای رمان از منظر ارتباط میان ساختار اجتماعی و سبک ادبی آن تحلیل شده است. منابع مرتبط و مطالعات پیشین نیز برای تقویت تحلیل مورد بررسی قرار گرفته‌اند.   یافته‌ها: نتایج تحقیق نشان می‌دهدکه سبک رئالیسم انتقادی دراین اثر به‌خوبی توانسته است مصائب و دغدغه‌های مردم جنگ‌زده ایران را به تصویر بکشد. نویسنده با پرداختن به موضوعات خانواده، فرهنگ، سیاست و اقتصاد، توانسته نمایی واقعی از شرایط اجتماعی آن دوران ارائه دهد و برنقش مقاومت و رشادت مردم تاکید کند. همچنین تحلیل نشان می‌دهدکه این اثر با خلق جامعه‌ای آرمانی‌تر از واقعیت، دیدگاه‌های اصلاحی را به خوانندگان منتقل کرده و با تاکید بر نقش مردم در تحوّل جمعی را ارتقا داده است.